حلقه‌اى كه در سطح نصف النّهار بر گرد محورى نصب كرده بوده است كه در داخل آن دوران مىكرده ، و در سطح آن حلقهء ديگرى با دو نشانه‌گير ( هدفه ) در دو سر يكى از قطرهاى آن قرار داشته ، و نيز با ربع دايره‌اى كه بر يك خشتك ( لبنه « 1 » ) ساخته و در سطح نصف النّهار گذارده بوده كه مركز آن پايهء شاخص نصب شدهء بر گوشهء زبرين جنوبى خشتك بوده است ، رصد كرده و در همه حالات [ فاصلهء خورشيد را در ميان دو انقلاب ] چهل و هفت جزء و كسرى بيش از دو ثلث و كمتر از سه ربع جزء يافته است ؛ و شايد منظورش از اين شكل بيان آن بوده است كه چيزى را به‌دست آورد كه اراطستانس گفته و ابّرخس بر آن توافق كرده بوده است . و از آن جهت چنين گفته است كه رسم در چنين تفاوتى كه دو حدّ بيشترين و كمترين آن در دست است اين است كه ميانگين آنها را بگيرند ، و اين ميانگين ، بنابر آنچه بطلميوس گفته ، ؟ ؟ 30 ؟ 42 ؟ 47 است كه نيمهء آن مىشود ؟ ؟ 15 ؟ 51 ؟ 23 . ولى بطلميوس در جدولهاى ميل خود ؟ ؟ 20 ؟ 51 ؟ 23 را آورده است تا با گفتهء ابّرخس و اراطستانس موافق باشد ، چه اگر در اندازه‌اى كه آنان داده‌اند ثالثه‌ها جبران شود « 2 » ، ميل همين اندازه خواهد شد . و خبر رصد كردن كس ديگرى پس از بطلميوس تا روزگار مأمون امير مؤمنان به ما نرسيده است . وى به يحيى بن ابى منصور فرمان داد تا اين اندازه‌گيرى را تجديد كند و او در شمّاسيّهء بغداد چنين كرد . و بنابر مشهور اندازه‌اى كه يحيى براى ميل اعظم يافت ، صد و پنجاه و هفت جزء از دو هزار و چهارصد جزء تمام دايره بود كه مىشود

--> ( 1 ) - براى شرح خشتك و هدفه رجوع شود به كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم بيرونى ، چاپ استاد جلال الدين همائى ، ص 288 . ( 2 ) - يعنى 31 ثالثه كه بيش از نصف يك ثانيه است ، يك ثانيه حساب شود و بر جمع ثانيه‌ها افزوده شود .